Die verhoor van oudpresident Jacob Zuma se beweerde persoonlike spioen oor 12 miljoen se agentskapgeld het in groot geheimhouding begin. Veiligheidsontleder Willem Els noem dit die eerste groot strafsaak teen die Staatsveiligheidsagentskap sedert die era van staatskaping. Hy sê die bedrag kan net die punt van die ysberg wees omdat groot somme in geheime fondse beweeg.
Els sê intelligensiewerk is duur en word uit geheime fondse betaal, ook by misdaadintelligensie. Die werk vereis geheimhouding om programme en bronne te beskerm. Daardie geheimhouding maak eksterne toesig en verantwoordbaarheid egter baie moeilik.
Volgens Els is intelligensie ’n uiters waardevolle instrument wanneer dit teen politieke teenstanders ingespan word. Zuma het die ANC se intelligensiestrukture voor 1994 gelei en ken die stelsel van binne. Onder sy presidentskap is die agentskap sterk verpolitiseer en het die spioenbaas na bewering net aan hom gerapporteer.
Els pleit vir sterker burgerlike toesig oor intelligensiedienste met behoorlike klaring en ’n mandaat vir deeglike kontrolering. Hy sê die dienste word net intern geoudit en nie ekstern nie. Indien die interne ouditstelsel vasgevang word, kan geld maklik misbruik word.
In ’n verwante ontwikkeling het die Madlanga kommissie strafstappe teen getuie Vusimuzi Kat Matlala gedoen omdat hy ’n dagvaarding verontagsaam het. Die staat beskou hom as ’n vlugrisiko na sy arrestasie voor ’n internasionale vlug. Intussen is polisiekommissaris Fannie Masemola weer aan diens nadat die vervolging die aanklagte teen hom teruggetrek het.