Die Suid-Afrikaanse Reserwebank se 2026-verslag oor die koste van kontant toon dat 56 persent van alle transaksies steeds met kontant gedoen word. Sowat 40 persent van verbruikers verwag om kontant in die toekoms te bly gebruik. Professor Conrad Beyers van die Universiteit van Pretoria sê mense word dikwels tot kontant gedwing omdat elektroniese opsies ontbreek.
Die meetbare koste beloop sowat R90 miljard per jaar vir die maak, vervoer en beveiliging van banknote. Sowat R12,5 miljard is deur rooftogte gesteel en is verlore. Beyers noem die las “’n belasting op armes”, omdat armer huishoudings die meeste kontant gebruik.
Indirekte koste kom daarby. Tyd in toue kos sowat R19,5 miljard en reistyd na kitsbanke sowat R8,3 miljard. Mense in gebiede met min dienste loop die verste en betaal die duurste prys.
Kontant bly aantreklik omdat betaling onmiddellik en onomkeerbaar is en geen stawing vra nie. Eenvoudige elektroniese betalings kan dieselfde bied, maar miljoene mense het geen werkbare alternatief nie. Parkeerwagte met QR-kodes kan dikwels nie betaal word nie omdat banke se stelsels nie met mekaar praat nie. Die Reserwebank beoog ’n stelsel waarin alle banke en fone veilig kan afreken.
Nuwe banke soos Bank Zero en TymeBank wys dat elektroniese oordragte gratis kan wees. Hulle verdien uit rente en lenings en vra geen fooi vir digitale betalings nie. Slegs fisiese kontantdienste dra nog koste.
Beyers sê “die toekoms is gratis beweging van geld teen geen koste nie” en “ons het die tegnologie, dit is nie vuurpylwetenskap nie”. Rwanda en Nigerië wys reeds dat vol interoperabiliteit moontlik is.