Onwettige handel in Suid-Afrika neem vinnig toe en beloop na raming R700 miljard, of sowat 10% van die bruto binnelandse produk. Die Tesourie raam die verlies aan belastinginkomste op sowat R100 miljard per jaar. Die handel strek van sigarette en alkohol tot klere, brandstof, onwettige mynbou en nagemaakte medisyne.
Sigarette is die grootste enkele bedryf. ’n Ipsos-peiling het bevind 75% van alle sigarette wat in die land verkoop word, kos minder as R27,12 per pakkie. Dit is die belasting wat op elke pakkie gehef word, en ’n laer prys dui op onwettige handel. Dié segment alleen kos die staat sowat R30 miljard aan belasting.
Ekonoom dr. Johannes Jordan van Econometrix sê navorsing oor twaalf sektore bevestig die prentjie. Die twaalf sektore verteenwoordig sowat 30% van die bruto binnelandse produk. Hulle verlies aan belastinginkomste is net onder R70 miljard per jaar.
Jordan wys op swak polisiëring, stadige groei, werkloosheid en ’n gebrek aan vertroue in die polisie en die regstelsel. Mense soek inkomste buite die formele ekonomie, terwyl georganiseerde netwerke die gapings uitbuit. Omdat oortreders selde vervolg word, raak onwettige handel al hoe dieper in die samelewing ingeworteld.
Formele besighede betaal die prys. British American Tobacco het verlede jaar aangekondig dat sy Heidelberg-fabriek sluit. Jordan sê elke bedryf het ’n kantelpunt waar wettige produsente nie meer met onwettige pryse kan meeding nie en deure moet sluit.
Econometrix bereken dat die twaalf sektore sowat R190 miljard aan formele uitset verloor. Indien dié verkope na die formele ekonomie terugkeer, kan sowat 90 000 direkte poste geskep word. Suid-Afrika se onwettige aandeel in tabak en alkohol is glo van die hoogste ter wêreld.