Volgens ’n Ipsos-studie in opdrag van British American Tobacco Suid-Afrika het onwettige sigarette van 27% in 2022 tot byna 75% van verkope vanjaar gestyg. Veldwerkers het 4 704 aankope by spaza-winkels, kruidenierswinkels, vulstasies en groothandelaars gedoen. Hulle het pakkies vir so min as R7 gekry, ver onder die minimum belastingprys van R27,12.
Die bedrag bestaan uit R23,58 aksyns per pakkie plus R3,54 belasting op toegevoegde waarde. Johnny Moloto van BAT Sub-Sahara Afrika vra hoe ’n wettige vervaardiger teen R7 kan meeding. Die handel neig na die informele sektor, maar die omvang in die formele mark is ontstellend.
Die studie raam die belastingverlies op R30 miljard. Operasie Ukubusa, wat president Cyril Ramaphosa in Februarie in sy staatsrede aangekondig het, het min impak gehad. Volgens die Verbruikersgoedereraad raak onwettige handel minstens twaalf nywerhede.
Die totale onwettige ekonomie word op sowat R280 miljard geraam, met verlore produksie van meer as R190 miljard en ’n impak op tot 87 500 werkgeleenthede. Batsa sluit vanjaar sy fabriek op Heidelberg, wat teen slegs 35% van kapasiteit bedryf. Sedert die Covid-19 pandemie het wettige volumes met 53% gedaal en produksie met 54%.
Francois van der Merwe van die SA Tobacco Transformation Alliance sê die afname kos meer as 3 000 plaaswerkers se werk en raak meer as 10 000 lewensbestaan in landelike gemeenskappe. Moloto pleit vir halvering van aksyns en vir ’n minimum kleinhandelprys van R38. Die bedryf hoop minister van finansies Enoch Godongwana sal volgende week in die Mediumtermynbegroting daarop reageer.